Park Narodowy Durmitor
Park Narodowy Durmitor jest, jeśli można tak powiedzieć, gwiazdą wśród pięciu parków narodowych Czarnogóry. Założono go już w 1952 roku i jest jedynym parkiem narodowym Czarnogóry znanym poza granicami krajów dawnej Jugosławii. Z powierzchnią około 33.200 hektarów jest drugim co do wielkości parkiem w Czarnogórze, po Parku Narodowym Jeziora Szkoderskiego. Jego popularność widać też po stosunkowo dużej liczbie odwiedzających. Z około 140.000 odwiedzających rocznie (2023), przyjeżdżających głównie w miesiącach letnich, jest zdecydowanie najczęściej odwiedzanym parkiem narodowym Czarnogóry. Najpopularniejszym punktem wejścia do parku jest gmina Žabljak. Tu znajduje się główne wejście oraz centrum dla odwiedzających ze stałą wystawą o florze i faunie parku. W tamtejszym biurze informacji można uzyskać wszystkie niezbędne informacje, wskazówki dotyczące wędrówek i bezpieczeństwa, a także oczywiście mapy turystyczne i pamiątki. Mniejsze wejścia do parku znajdują się również na terenie gmin Mojkovac, Šavnik, Pljevlja i Plužine.

Park można z grubsza podzielić na dwie bardzo różne części: z jednej strony surowy, wysoko wznoszący się masyw Durmitor, a z drugiej dziki wąwóz Tary, która utworzyła najgłębszy kanion Europy. Do parku narodowego należą też wąwozy Dragi i Sušicy oraz górna część doliny prowadzącej do kanionu Komarnicy.
Masyw Durmitor składa się z wielu szczytów górskich, z których osiem ma wysokość ponad 2000 m. Najwyższy szczyt i jednocześnie najwyższy szczyt Czarnogóry to Bobotov Kuk położony w samym środku parku narodowego Durmitor o wysokości 2525 m.

W obrębie granic parku narodowego znajduje się 18 jezior lodowcowych, zwanych “górskimi oczami”, które są dziedzictwem ostatniej epoki lodowcowej.

Flora i fauna parku są niezwykle zróżnicowane, z licznymi gatunkami endemicznymi i reliktami. Dzięki tysiącletniemu osadnictwu w tym regionie w granicach parku można też znaleźć zaskakująco wiele zabytków kultury, takich jak nekropolie, greckie i rzymskie cmentarze, cerkwie i monastery, stećci (średniowieczne nagrobki bogomiłów), a także typowe dla kraju hale pasterskie (katuny), savardaki (chaty w kształcie stogów siana) oraz pozostałości dawnych młynów wodnych.
Tara, najdłuższa rzeka Czarnogóry (145 km), z najgłębszym wąwozem w Europie (1333 m), jest wyjątkowa pod względem geomorfologicznym, hydrogeograficznym i biogeograficznym. Ze względu na swoją wyjątkowość, nienaruszony charakter i niezwykłe piękno została w 1977 roku wpisana na listę programu UNESCO „Człowiek i biosfera” (MAB).
Park Narodowy Durmitor od 1980 roku znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego UNESCO. Średniowieczne nagrobki bogomiłów (Stecci), położone tuż za granicą parku w pobliżu Jeziora Riblje (koło Novakovići), oraz Stecci we wsi Bare Žugića są objęte ochroną UNESCO od 2017 roku.
Ponadto szczególnie warto wyróżnić następujące skarby przyrody w parku:
- Crna Poda (sosna czarna)
- Jezioro Škrčka i ściany kanionu Sušica
- Jezioro Barno i bezpośrednie okolice
- Jezioro Zabojsko i bezpośrednie otoczenie
- Mlinski potok
- Kanion Tary

Natura
Flora i roślinność
Masyw Durmitor jest ważnym ośrodkiem typowej flory bałkańskiej, z przedstawicielami roślinności alpejskiej i arktyczno-alpejskiej. Na południowych zboczach, przede wszystkim w dolinach kanionów, rosną gatunki submediterańskie i śródziemnomorskie, a torfowiska przy niektórych jeziorach tworzą enklawy gatunków charakterystycznych dla syberyjskiej tajgi.
Wiele różnych grup roślinnych w ekosystemach leśnych, na łąkach i pastwiskach górskich, w szczelinach i powierzchniach skalnych oraz w ekosystemach słodkowodnych tworzy pokrywę roślinną parku.
Lasy pokrywają 34,5 % całkowitej powierzchni parku narodowego. Jedną z wyjątkowości przyrody jest las sosny czarnej w Crna Poda, gdzie rosną piękne drzewa o wysokości do 50 m i które mają do 450 lat.

Z 1325 dotychczas zidentyfikowanych gatunków roślin flory Durmitoru i okolicznych wąwozów 898 należy do flory wysokogórskiej (powyżej 1500 m n.p.m.). Spośród nich 122 gatunki są endemiczne, czyli występują wyłącznie tutaj. Trzy czwarte tych endemitów zalicza się do flory wysokogórskiej.
Wśród bogatej i różnorodnej flory parku narodowego szczególnie warto wyróżnić następujące gatunki endemiczne i/lub bardzo rzadkie: Cerastium dinaricum (rogownica dynarska), Travnatolisna mišjakinja, goryczka żółta, Varbascum durmitoreum (dziewanna durmitorska), Nikolai violet (gatunek fiołka), Pinguicula balcanica (roślina mięsożerna z rzędu jasnotowców), Euphorbia montenegrina (gatunek ostu), Moltikia, Viola calcarata (fiołek ostrogowy), Dafne blagayana Freyer (wawrzynek Blagaya) i inne.

Fauna
Według podziału ekologiczno-biogeograficznego masyw Durmitor należy do obszaru górskiego północnych Gór Dynarskich, co wyraźnie odzwierciedla się w strukturze świata zwierząt. Oprócz czynnika geograficznego na różnorodność fauny wpłynęły czynniki orograficzne, klimatyczne, historyczne i antropogeniczne, a niektóre gatunki endemiczne i relikty pochodzą z plejstocenu (ostatnich epok lodowcowych), a nawet z trzeciorzędu. Zwierzęta Durmitoru należą częściowo do fauny górskiej, a częściowo do wysokogórskiej, ale występują tu też gatunki typowe nie dla ekosystemów górskich, lecz dla nizin, a nawet dla fauny śródziemnomorskiej.
Pierwsze miejsce wśród gatunków zwierząt pod względem różnorodności i wyjątkowości zajmują bezkręgowce, z dużą liczbą reliktów i endemicznych gatunków, przede wszystkim wśród owadów. Sześć gatunków znajduje się pod bezpośrednią ochroną: paź królowej, żeglarz, niepylak apollo, rohatyniec nosorożec, jelonek rogacz i mrówka rudnica.
Pstrąg potokowy, lipień, głowacica, golec, głowacz, różanka oraz gatunek traszki, który jest reliktem polodowcowym i podlega ścisłej ochronie – to mieszkańcy rzek i jezior regionu.
Przedstawicielami herpetofauny (płazów i gadów) są żmija zygzakowata, żmija nosoroga, murówka skalna o ostrym pysku, żółw błotny, traszka górska, salamandra plamista, żaba grecka itp.

W rejonie Durmitoru występuje 168 gatunków ptaków, z których niektóre są dość rzadkie, np. głuszec, orzeł przedni, sęp płowy, pustułka, pójdźka, dzięcioł itp.
W parku żyją ssaki takie jak niedźwiedzie, kozice, sarny, wilki, dziki, króliki, lisy, kuny, popielice i wiele innych. Zwierzęta są bardzo płochliwe, dlatego niestety bardzo rzadko można je zobaczyć. Dotyczy to również wydry – ssaka ziemnowodnego, który żyje w rzekach Tara i Sušica.


Kultura
Bogate dziedzictwo kulturowe i historyczne w Parku Narodowym Durmitor sięga od czasów współczesnych do najwcześniejszych okresów prehistorycznych. Jako charakterystyczne pozostałości z czasów prehistorycznych można znaleźć jeszcze kilka iliryjskich kurhanów. Również panowanie rzymskie pozostawiło ślady w niektórych częściach parku narodowego, np. Cipus (kamień w kształcie kciuka), kilka rzymskich mostów i pozostałości rzymskich dróg karawanowych.
Do średniowiecza należą nekropolie z nagrobkami Bogumilów (Stecci), ruiny tureckich mostów, pozostałości wież obronnych wzdłuż dawnej granicy czarnogórsko-tureckiej oraz ruiny starej twierdzy Pirlitor nad miejscowością Lever. Trzy monastery w dolinie Tary, Dobrilovina, Dovoljii i Đurđević Tara pochodzą z XV–XVII wieku.

W rejonie Durmitoru znajduje się kilka wciąż użytkowanych hal pasterskich, zwanych tu katunami. Wypas bydła przez pasterzy jest szczególnie ważny dla niektórych części parku, ponieważ zapobiega zarastaniu krzewami. Mieszkańcy katunów są w dużej mierze samowystarczalni. Ich lokalne wyroby, przede wszystkim ser, kiełbasa, boczek i miód, są częściowo oferowane turystom na sprzedaż.

Szczególne znaczenie ma ludowa tradycja duchowa tego regionu, wyrażana poprzez legendy, szczególne tradycje, anegdoty i przysłowia, poezję i pieśni partyzanckie. Te wielowiekowe tradycje zostały w wyjątkowy sposób inspirowane ogromną, czasami mistyczną naturą Durmitoru, historycznymi wydarzeniami i wyjątkowymi osobami w regionie Durmitor.
Turystyka
Pobyt w Parku Narodowym Durmitor oferuje wiele możliwości aktywnego wypoczynku na łonie natury. Wędrówki, jazda na rowerze, kajakarstwo, rafting czy dla odmiany medytacja w jednym z pradawnych lasów Parku Narodowego Durmitor to tylko niektóre z możliwych aktywności. Oprócz pięknej przyrody ofertę turystyczną parku uzupełnia dziedzictwo kulturowe i historyczne regionu.

Centra dla odwiedzających
W pobliżu Czarnego Jeziora znajdują się dwa centra turystyczne, z których można zwiedzać park. W obu centrach odwiedzający mogą uzyskać informacje na temat bogactwa przyrodniczego i szczególnych cech kulturowych parku oraz wiele informacji na temat możliwych aktywności na świeżym powietrzu.
Centrum dla odwiedzających, które mieści się w budynku administracyjnym parku narodowego, prezentuje kolekcję przyrodniczą, wiele okazów fauny owadów oraz eksponaty najbardziej znanych zwierząt i gatunków ptaków występujących w rejonie Durmitor.
Drugie centrum odwiedzających, położone bezpośrednio przy ścieżce dydaktycznej wokół Czarnego Jeziora, jest poświęcone głównie aktywnościom turystycznym w parku. W pełni wyposażony pokój muzealny przedstawia tradycyjne sposoby życia mieszkańców regionu Durmitor. To centrum jest czynne jedynie w sezonie turystycznym.
W obu centrach dla odwiedzających można kupić pamiątki, mapy i przewodniki turystyczne.
Godziny otwarcia centrum dla zwiedzających przy głównym wejściu:
- W sezonie letnim codziennie w godzinach 9:00–17:00
- Poza sezonem letnim w dni powszednie od 8:00 do 16:00
Wędrowanie
Obszar parku jest poprzecinany siecią oznakowanych szlaków turystycznych o łącznej długości około 150 km.
Następujące szlaki turystyczne są zalecane przez administrację parku narodowego:
Ścieżka edukacyjna wokół Czarnego Jeziora (ok. 4 km, 1,5 h, pętla) to jedna z najczęściej odwiedzanych i najbardziej znanych tras pieszych w parku. Prowadzi wokół brzegu Czarnego Jeziora przez las jodłowo-świerkowy i jest wyposażona w tablice informacyjne oraz kilka ławek do odpoczynku.

Czarne Jezioro – Mlinski potok (długość 4,6 km, czas przejścia 1 godzina 30 minut, łatwa) – Trasa prowadzi od Czarnego Jeziora przez rezerwat leśny Mlinski potok, wzdłuż potoku, przy którym stoi kilka dawnych młynów.
Dobri do (źródło Šarba) – Škrčko ždrijelo – szczyt Prutaš – Jeziora Škrčka (długość ok. 14 km, czas wędrówki 4 h w jedną stronę) – Trasa łączy katuny (osady pasterskie) Dobri Do i Ivan Glavica, oferując panoramiczne widoki na wąwóz Škrčko ždrijelo (wysokość 2.114 m) i szczyt Prutaš (wysokość 2.393 m), a następnie prowadzi wzdłuż dwóch jezior polodowcowych: Wielkiego i Małego Jeziora Škrčko.
Czarne Jezioro – młyn Jakšić (Jaksic mlin) – Bosača – Jablan bara – Crvena greda (Red Rock) (długość ok. 12 km, czas przejścia 3,5 godziny, łatwa) – Trasa zaczyna się nad Czarnym Jeziorem i oferuje wiele krajobrazowych atrakcji. Prowadzi obok pozostałości starych młynów, katunu Jablan Bara i przepięknego jeziora Barno. Kończy się przy Crvena greda (2,164 m).
Kolarstwo górskie
Park Narodowy Durmitor oferuje dobre warunki do jazdy rowerem i na rowerze elektrycznym oraz jazdy na rowerze górskim. W zależności od kondycji fizycznej, doświadczenia i zainteresowania istnieje kilka oznakowanych szlaków o różnych poziomach trudności.
Administracja Parku Narodowego zaleca następujące trasy rowerowe:
Znany Durmitor Ring (długość 86 km, czas jazdy 9–10 h, pętla) to jedna z najpiękniejszych, najbardziej urozmaiconych, ale i najbardziej wymagających pętli w parku dla rowerzystów turystycznych, użytkowników rowerów elektrycznych, kolarzy górskich i szosowych. Trasa prowadzi z Žabljaka przez kilka wsi w dół do kanionu rzeki Sušica i z powrotem w górę, obok katunów i szczytów górskich do Savin kuk i z powrotem do Žabljaka. Durmitor Ring jest obecnie na całej długości asfaltowy, dlatego dobrze nadaje się również na rowery szosowe.
Žabljak – Njegovuđe – Staw Žugić (Bare Žugića) – Diabelskie Jezioro (Vražje jezero) – Banske kuće – Javorje (długość 38 km, czas jazdy 2 h, pętla) – Trasa prowadzi przez lasy iglaste, pastwiska i typowe wsie Durmitoru. Szczególne atrakcje na trasie to jeziora polodowcowe Riblje (Rybie Jezioro) i Vražje jezero (Diabelskie Jezioro) oraz średniowieczne nagrobki (Stecci) w pobliżu wsi Bare Žugića i Riblje.
Žabljak – Ivan do/Ivan Tal – Mlinski potok/Mlinski Bach – Zminje jezero/Snake Lake (długość 5,2 km, czas przejazdu 1-2 godziny, łatwa) – Trasa prowadzi przez piękny, chłodny las iglasty, wzdłuż rezerwatu leśnego Mlinski Potok/Mlinski Bach do jeziora Zminje/Snake Lake.
Samochodem, kamperem lub motocyklem
Trasa panoramiczna Durmitor Ring
Mimo pozornie niewielkiej długości Durmitor Ring jest jedną z najbardziej imponujących dróg panoramicznych w regionie. Trasa prowadzi przez zapierające dech w piersiach regiony północnej Czarnogóry, w dużej mierze nietknięte przez człowieka. Łączy gminę Žabljak, ośrodek narciarski Štuoc, wąwóz rzeki Sušica, wieś Nedajno, góry Piva, wieś Trsa, jeziora polodowcowe Valovito, Modro i Pošćensko, charakterystyczne szczyty Prutaš i Sedlo, płaskowyż Jezerska visoravan oraz ośrodek narciarski Savin kuk, a następnie prowadzi z powrotem do Žabljaka.
Pętla ma długość 76 km (83 km, jeśli odwiedza się punkt widokowy Ćurevac) i prowadzi przez Park Narodowy Durmitor oraz Park Przyrody Piva.
Pomimo pozornie krótkiego dystansu wynoszącego zaledwie 80 kilometrów, należy przeznaczyć co najmniej pełny dzień na tę niezwykle różnorodną wycieczkę. Oferowane są również organizowane jednodniowe i wielodniowe wycieczki.
Szczegółowe informacje o Durmitor Ring oraz bardzo polecany audioguide można znaleźć pod adresem: Przez Czarnogórę po panoramicznych drogach

Wyjątkowo ciekawe punkty widokowe
W masywie Durmitor jest wiele punktów widokowych, które zapewniają niesamowite widoki na głębokie wąwozy rzek Tara i Sušica, jeziora polodowcowe, naturalne lasy, rozległe hale i majestatycznie wychodzące na horyzont szczyty masywu Durmitor.
Wśród nich szczególnie polecamy:
Ćurevac (1.625 m wysokości) – poniżej tego miejsca Tara najgłębiej wcięła się w swój wąwóz (1.333 m). Stąd widać wiele kilometrów kanionu Tary oraz małą wioskę Tepca.
Szczyt Sedlana greda (2.227 m n.p.m.) – ze względu na swoje piękno i wyjątkowy wygląd znany także jako Sedlo bogova (Siodło Bogów). Stąd widać jeziora Modro i Valovito oraz szczyty “Šareni pasovi” (Kolorowe Warstwy) i Šljeme.
Wieś Nedajno (1.480 m wysokości) – Stąd roztacza się wspaniały widok na kanion Sušicy i małą, wciąż zamieszkaną przez cały rok wioskę Mala Crna Gora (Mała Czarnogóra), a także na kilka szczególnie pięknych katunów (hal pasterskich).
Rafting
Najbardziej spektakularną aktywnością na świeżym powietrzu w Parku Narodowym Durmitor jest rafting po rzece Tara. Spływ tą rzeką pontonem raftingowym to niezapomniane przeżycie, zwłaszcza wiosną i na początku lata, kiedy poziom wody w rzece jest jeszcze wysoki. Profesjonalni organizatorzy oferują różne spływy raftingowe o długości od jednego do trzech dni.
Tu trzy przykłady różnej długości:
Splavište (kamp II) – port Žugić (długość 14 km, czas spływu 3-4 godziny, wycieczka dzienna) – główne atrakcje tej wycieczki to ujście rzeki Ljutica i most Đurđević Tara.
Splavište (kamp II) – port Žugić – port Radovan (długość 24 km, czas spływu 5-6 h, jednodniowa lub dwudniowa wycieczka) – Najważniejsze atrakcje tej wycieczki to: wąskie przejścia w Trešnjaku, monaster Archanioła Michała, przeprawy przez wąwozy (Archangel narrow passages), Neviđen i Zeleni vrhovi (Zielone Szczyty), źródła Mušova i Bijela, wąskie przejścia Crna ploča /Czarny Stół, Obodina, Lazin kamen, Sige (Bobovske) oraz ujście rzeki Draga.
Splavište (kamp II) – Port Žugić – Port Radovan – Brštanovica – Pole Šćepan (długość 60 km, czas spływu 10-11 h, dwudniowa lub trójdniowa wycieczka) – Głównymi atrakcjami są: wąskie przejścia Tepački, Bajlović Sige, ujście rzeki Sušica, Jovovic Sig oraz liczne potoki i źródła: Skakavac, Brasanovic, Varda, Ćelije i Mladac, Uzlup oraz Mahnito.

Spływy kajakowe po Tarze
Pływanie kajakiem jest dozwolone na niektórych odcinkach Tary, ale zwłaszcza przy wyższym stanie wody wiosną i wczesnym latem jest zalecane wyłącznie doświadczonym kajakarzom. W przeciwieństwie do uczestników raftingu kajakarze mogą przeżyć piękno przyrody i magię wąwozu samodzielnie lub w małej grupie. Oczywiście można też wziąć udział w zorganizowanym spływie kajakowym albo zarezerwować osobistego przewodnika znającego okolicę na własną wyprawę. Możliwy jest również packrafting – zalecany przede wszystkim w miesiącach letnich, gdy poziom wody jest niski.
Trzy typowe trasy na rzece Tara to:
Bistrica – Kulina – Raft (kamp II) (długość 20 km, czas spływu kajakiem 3-4 h, trudność III-V) – Atrakcjami tej trasy są pierwotny las sosny czarnej Crna poda, Diabelska Dolina – duże skały stojące w rzece, ciasne zakręty rzeki oraz naturalne piękno samego wąwozu. Między Kulina, Splavište i Strugs poziom wody w środku lata jest często tak niski, że na krótkim odcinku (około 15 metrów) kajaki trzeba przeprowadzić brzegiem.
Raft (Kamp II) – Radovan Port (długość 25 km, czas spływu kajakiem 4-5 h, trudność I-III) – Szczególne atrakcje tej trasy to: przesmyk Trešnjak, monaster Archanioła Michała, przesmyk Archanioła (Archangel narrow passages), Neviđen i Zeleni vrhovi (Zielone Szczyty), źródła Mušova i Bijela (Białe Źródła), przesmyki Crna ploča (Czarny Stół), Obodina, Lazin kamen, Sige (Bobovske) oraz ujście Dragi do Tary.
Port Radovan – Brštanovica (długość 25 km, czas spływu kajakiem 5-6 h, trudność I-III) – Atrakcje to: przesmyk Đurasica, przesmyk Tepački, przesmyk Siljevak, przesmyk Lizavica, Bajlović sige, przesmyk Zamosten oraz ujście rzeki Sušica
Pływanie łodzią i kajakiem po Czarnym Jeziorze
Pływanie łodzią wiosłową i kajakiem po jednym z najpiękniejszych jezior Czarnogóry – Czarnym Jeziorze – organizuje park narodowy. Las iglasty otaczający jezioro oraz szczyty Međed (Niedźwiedź), Savin kuk i Crvena greda (Czerwona Skała) tworzą tło dla spokojnej przejażdżki wypożyczoną łodzią wiosłową lub kanadyjką. Jezioro leży na wysokości 1416 m n.p.m. i składa się z dwóch mniejszych jezior połączonych wąskim potokiem.
Łodzie i kajaki można wypożyczyć w centrum dla odwiedzających nad Czarnym Jeziorem.
Las do czytania
W pobliżu centrum dla odwiedzających, nad brzegiem Czarnego Jeziora, znajduje się leśna czytelnia wyposażona w hamaki i półki z książkami. Z dobrą książką w ręku można tu w cieniu lasu iglastego w pełni cieszyć się przyrodą.
Wędkarstwo
Wędkarstwo rekreacyjne jest dozwolone od maja do października na Czarnym Jeziorze i w kanionie Tary na podstawie zezwolenia wędkarskiego. Zezwolenie można uzyskać w budynku administracji parku lub na miejscu u dyżurnego strażnika parku. Wędkowanie jest dozwolone tylko w określone dni i w określonych miejscach, na wędkę i ze sztuczną przynętą. Najczęściej łowione gatunki to pstrągi, golce i lipienie. Zalecamy wypuszczanie złowionych ryb z powrotem do rzeki lub jeziora (catch and release). Prosimy o sprawdzenie zmieniających się co roku zasad u właściwego strażnika i ich przestrzeganie.
Wędrówki w rakietach śnieżnych
Ośrodek narciarski Savin Kuk – Czarne Jezioro (długość 6,7 km, czas przejścia 2 godziny, łatwa) – Trasa do wędrówek w rakietach śnieżnych zaczyna się przy ośrodku narciarskim Savin Kuk. Prowadzi przez las świerkowo-jodłowy, cały czas łagodnie w górę i w dół, aż do Czarnego Jeziora. Jest specjalnie oznakowana “znakami dla rakiet śnieżnych” i nadaje się dla osób w każdym wieku. Ten szlak to ekscytujące zimowe przeżycie w parku narodowym, który zimą jest niemal bezludny.
Rakiety śnieżne można wypożyczyć w centrum dla odwiedzających, które mieści się w budynku administracji przy głównym wejściu do parku narodowego w Žabljaku.

Ostrzeżenie! Durmitor słynie z ekstremalnych zmian pogody w bardzo krótkim czasie oraz z gwałtownych burz w okresie letnim. W parku jest niewiele schronisk. Szlaki są wprawdzie oznakowane, ale co roku zdarza się, że podczas skrajnie złej pogody turyści gubią drogę. Dobre wyposażenie z odpowiednim obuwiem oraz mapy – i umiejętność ich czytania – są absolutnie konieczne. W wielu (ale nie we wszystkich) częściach parku jest zasięg sieci komórkowej, który jednak przydaje się tylko wtedy, gdy bateria telefonu jest naładowana.
Istnieje wprawdzie bardzo zaangażowane górskie pogotowie ratunkowe, działające wyłącznie społecznie, obok pracy zawodowej ratowników, ale nie należy przeceniać jego możliwości.






