Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego
Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego o powierzchni 40.000 hektarów jest największym pod względem powierzchni parkiem narodowym w Czarnogórze. Większą część parku, założonego w 1983 roku, stanowi lustro wody jeziora, którego powierzchnia w zależności od pory roku i poziomu wody waha się od 354 km² do 505,8 km² – co czyni je wyjątkowym wśród jezior Europy. Jezioro Szkoderskie, nazywane też jeziorem Skadar lub Skutari, jest największym jeziorem na Bałkanach, a przy największym zasięgu wiosną jest tylko nieco mniejsze od Jeziora Bodeńskiego (536 km²). Na Czarnogórę przypadają około dwie trzecie jeziora, a na Republikę Albanii około jedna trzecia. Park narodowy leży na terenie gmin Podgorica, Cetynia, Bar i Tuzi. Albańska część jeziora nie jest parkiem narodowym, lecz jedynie parkiem przyrody o znacznie niższym statusie ochrony.

Jezioro ma średnio tylko 6 metrów głębokości i jest geologicznie bardzo młode (zaledwie 18.000 lat). Leży w tak zwanej kryptodepresji, której najgłębszy punkt znajduje się poniżej poziomu morza. Poniżej poziomu morza leżą też liczne źródła krasowe, tzw. oka (oczy), które przez cały rok zasilają jezioro chłodną, krystalicznie czystą wodą. Jest ich około 30, a najgłębsze z nich, o głębokości około 60 metrów, nosi nazwę „Raduš”. Najważniejszym dopływem jest jednak rzeka Morača, która wiosną, niosąc wody z topniejących śniegów Gór Dynarskich, powoduje wezbrania, a tym samym największy zasięg jeziora.
Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego wyróżnia się wyjątkowymi właściwościami limnologicznymi, bogactwem ptaków i ryb oraz szczególnie bujną roślinnością mokradeł.

Jego brzegi są silnie rozczłonkowane, z licznymi zatokami, półwyspami i małymi przylądkami. Większość zatok jest płytka, bagnista i porośnięta szerokim pasem trzciny, kotewki oraz białych grzybieni i żółtych grążeli. Część południowego brzegu jest skalista. Rosną tam jeszcze bardzo stare lasy reliktowe z dużymi kasztanowcami. W jeziorze znajduje się wiele małych wysp, tak zwanych “goric” (wzgórz). Są one najczęściej niewielkie, skaliste i gęsto porośnięte wawrzynem, bluszczem, dzikim granatem i wieloma innymi krzewami.
Jako obszar o międzynarodowym znaczeniu dla ptaków Jezioro Szkoderskie otrzymało w 1989 roku status IBA jako ważna ostoja ptaków blaszkodziobych (Anseriformes). Konwencja ramsarska wpisała jezioro w 1995 roku na listę mokradeł o znaczeniu międzynarodowym. Jezioro jest ważnym elementem „europejskiego szlaku przelotów” ptaków wędrownych z Europy Środkowej i Północnej i należy do obszarów Szmaragdowych w ramach Konwencji berneńskiej.
Jezioro Szkoderskie jest również uważane za ważny obszar ochrony roślin o znaczeniu międzynarodowym. Szczególne znaczenie ma przy tym zintegrowany rezerwat przyrody Pančeva Oka.
Natura
Flora
Ekosystem Jeziora Szkoderskiego jest niezwykle złożony. Należy do typu submediterańskiego, a zwłaszcza wzdłuż północnego brzegu dominują w nim siedliska podmokłe. Ponadto występują tu rozległe zarośla, śródziemnomorskie stepy i skaliste tereny na południowych zboczach krasowych, a także, zwłaszcza wiosną, niezwykle bogata różnorodność kwiatów.
Mniej widoczne, ale jednak bardzo ważne są algowe formacje w jeziorze. Jezioro Szkoderskie ma ogromną różnorodność mikrofitycznych i makrofitycznych organizmów, które występują wyłącznie w tropikalnych i subtropikalnych systemach wodnych.
Roślinność mokradeł zajmuje duży obszar wzdłuż północnego brzegu i w północnych zatokach. Tworzą ją rośliny pływające – białe grzybienie i żółte grążele, a także kotewka orzech wodny – oraz inne zbiorowiska roślin wodnych (trzcina, pałka, sitowie, manna mielec itp.). Na płaskim i mulistym dnie jeziora rośnie wiele roślin podwodnych.

Na terenach zalewowych przy północnym brzegu rosną różne gatunki wierzb, które często tworzą duże zagajniki. Przy ujściu rzeki Morača do Jeziora Szkoderskiego rosną szczególnie gęste i rozległe lasy wierzbowe. Nieco dalej w głębi lądu można znaleźć kilka pięknych okazów endemicznego dębu skadarskiego (Quercus robur scutariensis), który jako gatunek rzadki i zagrożony podlega szczególnej ochronie.
Śródziemnomorskie stepy i skaliste tereny wokół jeziora są bogate w rośliny lecznicze i szczególnie aromatyczne. Również ten park narodowy jest domem dla wielu gatunków endemicznych. W sumie Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego oferuje różnorodność biologiczną, jaką można spotkać już tylko w nielicznych miejscach Europy.
Wśród gatunków endemicznych szczególnie warto wymienić: dąb skadarski (Quercus robur scutariensis), dąb szypułkowy, złotokap, ramondę serbską, dzwonek wąskolistny, wrotycz, moltkię, szachownicę smukłą, Genista sericea, Vincetoxicum huteri, krokus dalmatyński, krokus leśny, dziki tulipan i Seseli globiferum.
Fauna
Pelikan kędzierzawy jest niejako symbolem Jeziora Szkoderskiego. Jego niegdyś zagrożona populacja w parku narodowym w ciągu ostatnich 15 lat znacznie się odbudowała – nie w ostatniej kolejności dzięki wieloletniemu projektowi wsparcia niemieckiej agencji GIZ.

Najważniejsze ptaki wodne to perkoz dwuczuby, pelikan kędzierzawy, kormoran mały, czapla siwa, czapla nadobna, czapla biała, głowienka, krzyżówka, łyska, kokoszka, siewka złota, siewnica, batalion, błotniak stawowy, rycyk, krwawodziób, kulik mniejszy, zimorodek, mewa romańska, rybitwa krótkodzioba i rybitwa białowąsa.

Fauna jeziora należy również do typu submediterańskiego, przy czym jego bezpośrednio przylegające otoczenie charakteryzuje się już charakterystycznymi cechami kontynentalnymi, co odzwierciedla się w występowaniu dużej liczby reliktów i endemicznych gatunków. Podczas epok lodowych obszar Jeziora Szkoderskiego, w przeciwieństwie do okolicznych gór, nie był pokryty lodowcami, co czyniło je doskonałym naturalnym schronieniem dla wielu gatunków, z których wiele mogło się rozprzestrzenić na powierzchnię po zakończeniu epok lodowych.
Do chronionych gatunków owadów występujących nad Jeziorem Szkoderskim należą mrówki leśne, jelonek rogacz, rohatyniec nosorożec, paź królowej oraz żeglarz.
W Jeziorze Szkoderskim żyje 48 gatunków ryb, z których najliczniejsze i najważniejsze to ukleja, karp, płoć, kleń (Squalius cephalus), węgorz, aloza, cefal pospolity i cefal cienkowargi.
Ze względu na swoją korzystną lokalizację geograficzną w basenie Morza Śródziemnego oraz korzystne warunki klimatyczne, Park Narodowy jest niezwykle bogaty w herpetofaunę (gady i płazy). Jezioro, bogate w roślinność wodną, łąki i lasy, stanowi idealne siedlisko dla dużej liczby płazów, takich jak endemiczna żaba zielona i rzadka salamandra plamista.
Gady reprezentują m.in. żmija zygzakowata, żmija nosoroga, wąż Eskulapa, zaskroniec, murówka zwyczajna, jaszczurka zwinka, murówka dalmatyńska, jaszczurka ruinowa, murówka ostrogłowa, żółtopuzik (Scheltopusik), żółw grecki, żółw błotny itp.
Dzięki dobrze zachowanemu ekosystemowi jezioro jest siedliskiem 280 gatunków ptaków; wiele z nich jest zagrożonych w większości swoich siedlisk. Najważniejsze ptaki wodne to perkoz dwuczuby, pelikan kędzierzawy, kormoran mały, czapla siwa, czapla biała, czapla modronosa, czapla biała, głowienka, krzyżówka, cyraneczka, łyska, kokoszka, siewka złota, siewnica, batalion, błotniak stawowy, rycyk, krwawodziób, kulik mniejszy, zimorodek, mewa romańska, rybitwa krótkodzioba i rybitwa białowąsa.

Nad Jeziorem Szkoderskim odnotowano 50 gatunków ssaków. Typowym, choć rzadkim przedstawicielem ssaków ziemnowodnych jest wydra europejska. Ssaki żyjące na lądzie to m.in. kret, wiewiórka, karczownik, wilk, szakal, lis, łasica, tchórz i dzik.
Kultura
Dzięki klimatycznym i geograficznym zaletom region wokół Jeziora Szkoderskiego jest dawnym regionem osadniczym, który pozostawił po sobie bogate dziedzictwo kulturowe. Wśród nich znajduje się dziś pozornie niemal zapomniana dawna stolica z XV wieku – Zabljak Crnojevica, łatwo dostępny i wart odwiedzenia cel w parku narodowym.

Ze względu na wiekową historię osadnictwa w regionie można znaleźć wiele stanowisk archeologicznych, fortów, średniowiecznych klasztorów, kościołów i domów o tradycyjnej architekturze wiejskiej. Ze względu na liczbę znaczących stanowisk archeologicznych wokół Jeziora Szkoderskiego dotychczas badania ograniczały się do kilku stanowisk z epoki ilirycko-hellenistycznej i rzymskiej oraz do badań nad średniowieczną architekturą sakralną. Wciąż wiele pracy czeka na archeologów.
Do najważniejszych i najbardziej reprezentacyjnych obiektów kulturalnych i historycznych znajdujących się w granicach parku narodowego należą klasztory z XIV i XV wieku, wybudowane podczas panowania dynastii Balšić i Crnojevic, a także obwarowania z czasów panowania Osmańskiego.

Turystyka
Centrum dla odwiedzających
W Parku Narodowym Jeziora Szkoderskiego znajdują się dwa centra dla odwiedzających – jedno małe w samym Virpazarze, a drugie większe w Vranjinie, dobrze oznakowane i usytuowane bezpośrednio przy głównej drodze.
Centrum w Vranjinie oprócz informacji o Parku Narodowym Jeziora Szkoderskiego prezentuje również eksponaty ze wszystkich pięciu parków narodowych Czarnogóry, które na początek dają dobry przegląd. Pięć parków narodowych przedstawiono tu za pomocą makiet terenu oraz kilku eksponatów charakterystycznej flory i fauny.
W centrum znajduje się również pomieszczenie muzealne wyposażone w przedmioty przedstawiające dawniej powszechną formę życia w starych czarnogórskich domach.
Oczywiście istnieje także sklep z pamiątkami z informacjami turystycznymi, mapami turystycznymi i ręcznie robionymi produktami z regionu.
Wiele wycieczek statkiem rozpoczyna się w centrum dla odwiedzających, gdzie dostępne są również odpowiednie miejsca parkingowe.
W małym centrum informacji turystycznej w Virpazar można uzyskać wszelkie ważne informacje dotyczące pobytu w parku, a w szczególności wskazówki i informacje na temat możliwych aktywności. W centrum informacji turystycznej parku narodowego można także wypożyczyć kajaki.
Tutaj przedstawiona jest również szlak wina prowadząca przez park narodowy. W tym samym duchu na parterze budynku znajduje się winiarnia, gdzie – jako wstęp do nadchodzącego – można wcześniej skosztować produktów winniczych z okolic Jeziora Szkoderskiego. Obok znajduje się także niewielka informacja turystyczna gminy Bar, do której należy duża część parku narodowego.
W przeciwieństwie do „górskich” parków narodowych Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego leży niemal na poziomie morza i dlatego można go odwiedzać przez cały rok. Wiosna i jesień, gdy w pozostałych parkach narodowych jeszcze lub już leży śnieg, to wręcz najlepsza pora na wizytę, zwłaszcza dla osób, które chcą aktywnie wędrować lub jeździć na rowerze.
Godziny otwarcia:
- w letnim sezonie turystycznym codziennie od 8:00 do 19:00
- poza sezonem od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–16:00
Wędrowanie
W parku znajduje się dziewięć szlaków turystycznych oznakowanych charakterystycznymi czerwono-biało-czerwonymi znakami. Prowadzą one przez niezwykle urozmaicony krajobraz ukształtowany przez wodę, który kryje także wyjątkowo bogate dziedzictwo kulturowe.
Szlaki są wprawdzie oznakowane, mimo to warto zabrać mapę turystyczną z centrum informacji. Ze względu na długi okres wegetacyjny wokół Jeziora Szkoderskiego ścieżki zarastają szybciej, niż strażnicy parku zdążą je wycinać.
Administracja Parku Narodowego zaleca następujące szlaki piesze:
Komarno – Rijeka Crnojevica (6,4 km długości, czas przejścia 2 godziny, łatwa) – Trasa prowadzi starym szlakiem karawanowym i kamiennymi mostami obok starych młynów do wsi Poseljani, a następnie do Rijeki Crnojevicy, gdzie można zobaczyć pozostałości historycznych budynków z końca XV wieku.
Zabes – Godinje (długość 4,5 km, wokół Godinje 1,8 km; czas wędrówki 4 godziny, łatwa, z pętlą we wsi Godinje) – Trasa zaczyna się we wsi Zabes z ciekawą architekturą typowej wsi regionu Crmnica i prowadzi dalej przez wsie Brčelica i Godinje z typową miejscową zabudową i licznymi piwnicami winnymi.
Trasa turystyczna „Obod“ (długość 7 km; czas przejścia 3 h, łatwa) – Stosunkowo łatwą trasę można przejść także w pojedynczych odcinkach. Znajdują się tam pozostałości miasta Rijeka Obod oraz fragmenty pierwszej drukarni w Czarnogórze z 1492 roku, a także kilka starych młynów, stara mała elektrownia wodna, Rijeka Bazar, dom św. Piotra Cetyńskiego, letnia rezydencja dynastii Petrovic oraz pomnik z czasów II wojny światowej.

Jazda na rowerze
W okolicy parku oznakowano pięć tras rowerowych i dwie trasy dla rowerów górskich. Trasy zaczynają się w miejscowościach Virpazar, Rijeka Crnojevica i Dodosi i prowadzą przez całe zaplecze parku narodowego drogami asfaltowymi, szutrowymi i polnymi. Ponieważ kolorowe oznaczenia szlaków szybko blakną w intensywnym słońcu, warto zaopatrzyć się w mapę parku narodowego w jednym z centrów informacji.
Administracja Parku Narodowego zaleca następujące trasy rowerowe:
Rijeka Crnojevica – Virpazar – Ckla (długość 65 km, łatwa) – Trasa prowadzi przez odległe wioski w głębi lądu w góry nad południowym brzegiem jeziora, z pięknymi widokami. Dalej wiedzie przez stary las kasztanowy w pobliżu miejscowości Ostros i Ckla. Droga jest asfaltowa i przejezdna przez cały rok.
Rijeka Crnojevica – Karuc (długość 9,5 km, łatwa) – Trasa prowadzi przez piękne krajobrazy jeziora do wioski rybackiej Karuc, z kamiennymi domami bezpośrednio nad brzegiem. Prowadzi drogą asfaltową, przejezdną przez cały rok.
Administracja Parku Narodowego zaleca następującą trasę do jazdy na rowerze górskim:
Dodoši – Žabljak Crnojevića (10 km długości, łatwa) – Trasa zaczyna się we wsi Dodosi i prowadzi wąskim mostem przez podmokły teren poprzecinany rzekami aż do murów dawnego warownego miasta Žabljak Crnojevića. Trasa łączy odcinki asfaltowe, szutrowe i polne i można z niej korzystać tylko od wczesnego lata do jesieni. W pozostałej części roku jest zalewana przez wysoki stan wody w jeziorze. Również po obfitych opadach deszczu nie należy z niej korzystać.
Rejsy łodzią
Idealne uzupełnienie wędrówek pieszych lub rowerowych na lądzie stanowi rejs łodzią po jeziorze. Dzięki temu można podziwiać park narodowy z zupełnie innej perspektywy i dotrzeć do miejsc, które drogą lądową są trudno dostępne lub w ogóle niedostępne. Zorganizowane rejsy z licencjonowanymi przewodnikami, którzy dobrze znają okolicę, wypływają z Vranjiny, Virpazaru, Rijeki Crnojevicy i Plavnicy. Przewodnicy najczęściej mówią po angielsku, ale niekiedy także po niemiecku.

Kajaki
Pływanie kajakiem lub kanadyjką po Jeziorze Szkoderskim to możliwość poznania natury jeziora w swoim własnym tempie i jest to przeżycie pozostawiające długotrwałe wspomnienia. Podczas tej aktywności należy uważać, aby nie zbliżać się zbyt blisko ptaków. Na wodzie można odkryć ukryte zatoczki i małe wyspy, które zachęcają do kąpieli. Warto jednak uwzględnić wielkość jeziora podczas planowania wycieczki oraz aktualne warunki pogodowe.
Kajaki i związany z nimi sprzęt wypożycza administracja parku narodowego w centrach dla odwiedzających w Vranjinie i Virpazarze. Do wyposażenia należy także mapa z zaznaczonymi szlakami wodnymi przez pas trzcin.
Obserwacja ptaków
Ptaki najlepiej obserwować z łodzi. Brzegi są z lądu często trudno dostępne lub w ogóle niedostępne. Na małym półwyspie Bozaj przy drodze nr 8, tuż przed albańskim przejściem granicznym Hani Hott, park narodowy zbudował nad brzegiem jeziora wieżę obserwacyjną. Najwięcej gatunków ptaków można zobaczyć w kwietniu, maju i czerwcu, natomiast najliczniejsze stada ptaków wędrownych, liczące wiele tysięcy osobników, można obserwować zimą. Najczęściej spotykane ptaki to kormorany małe i duże, czaple, nury, rybitwy, mewy, kaczki i kokoszki.
Park narodowy organizuje również obserwacje ptaków z łodzi. Park ogłasza je z odpowiednim wyprzedzeniem, a rezerwacji trzeba dokonać najpóźniej dzień wcześniej.

Wędkarstwo
Ponieważ w jeziorze żyje tak wiele gatunków ryb, wędkarstwo rekreacyjne jest tu szczególnie atrakcyjne i dozwolone poza okresami ochronnymi. Trzy z najpopularniejszych gatunków to karp, ukleja i węgorz. Do wędkowania w Jeziorze Szkoderskim wymagane jest ważne zezwolenie wędkarskie, które można uzyskać w budynku administracji parku narodowego w Vranjinie.
Szlaki winne
W wielu małych, prastarych wioskach wokół Jeziora Szkoderskiego znajduje się wiele klimatycznych prywatnych piwnic winnych. Niektóre z nich są otwarte dla odwiedzających, dzięki czemu można degustować i kupować czerwone wina z rodzimych odmian winorośli Vranac i Krašotija.






